Kahinahinayang na di
mabasa. Nang araw na iyon, tanghali n~g ika 31 n~g Disyembre. At ... ¡sabihin pa! Sa kanila, ay wala
niyang pagtutumpik. --Silveira,--ang pagkapanhik n~g lahat ay sinabi n~g nakasalaming
kamukha ni Tirso,--Bagong Taon bukas, at sukat nang mahulaan mo ang
bagay na aming ipinagsadya ngayon dito. --¡Sa ako'y walang utang na dapat pagbayaran!--ang tugon n~g makata. --¡Ah! ...--ang nasambit na lamang ni Tirso. ...--ang tudyo n~g isa. ...--ang katlo n~g isa pa.
--¡Oh! ...-ang habol pa rin n~g isa. ...--isinusog naman n~g iba. At ang malakas na tawana'y nagsumikip sa loob n~g bahay. Biglang nagtago ang m~ga badha n~g n~giting nagsipanun~gaw sa m~ga
labi n~g makata. --¡Magpapakasira, saka maghihinaw!... At sa isang daan n~g mata'y ganito ang nabasa n~g lahat:
_Sa karangalan n~g makatang kapatid n~g m~ga salamisim kay Tirso
Silveira: alangalang sa kadakilaan ng Bagong Taon. ... ¡Ay,
Balboa!... --¡Ah! Lalong nagdulot n~g malaking alin~gasn~gas na hindi matimpi
ang pagkatalos na ang pagkamakata ni Tirso ay naglalayag pala sa
dalawang bangka, naliligo sa dalawang batis ... Kahapo'y isang Dorotea
Iris daw ang ipinakitunggaling kandidata sa isang pahayagan; n~gayo'y
isang kaakitakit na mestisa naman ang may kalapati't bulaklak na
iniaalay. XVI
"¡KAY GANDA MO, ELSA!" Ang mestisa'y may pagirog na kaparis ng balana,
at anak din ni Bathalang tumanggap ng isang mana;
mana'y dapat na gamitin ng ayon sa pinipita
ng likas na pagkatao at sariling kaluluwa. Nang mapanaog ang m~ga alila ay wala na siyang sukat pan~gilagan sa
loob n~g bahay. Inilaglag sa sahig ang nasa katawan. At iyon ang inihalili. Lumakad. Lumin~gon sa likod. Lumin~gay. At gaya n~g una, ay isaisang inilaglag
ang kasuutang nasa katawan. Bulaan ang paroparong di maaakit sa bulaklak. pag ang araw'y may sikat nang sa lahat na ay pagukol. --¡Ah!... --¡Oh!... At ang makata ay wala nang nagawa kundi sumuko at pabihag na buongbuo
sa diwatang iyong naghahatid sa puso niya n~g di mailarawang m~ga
tibukin. --¡Teang! ...--ang naibulong na lamang sa sarili. At pagkahilig
sa tinurang likmuan ay si Elsa ang unang nagbukas n~g pananalita. Hindi naikubli ni Tirso ang isang n~giting may lihim na kahulugan,
bago nakapakli. --Ibig kong ibalita sa iyo, Elsa,--anya,--na sa m~ga sandaling ito
marahil ay pinasisimulan na ang taunang sayawan n~g "Club Filipino",
at gaya n~g pagkaalam mo, ako ay kaanib sa klub na iyan. --Sukat na, Tirso. Tiningnan niya si Tirso n~g isang tin~ging parang nan~gun~gusap. At
ang bilang naging tugon n~g makata:
--¡Kay ganda mo, Elsa! --Hindi ako nagbibiro,--ang matatag na sambot n~g mestisa. Ikinatuwa n~g mestisa ang mungkahi n~g makata. Dumating ang m~ga alila na taglay ang m~ga ipinabili ni Elsa. --Naito ang mansanas,--ang magiliw na alok ni Elsa sa kanyang
panauhin. Natawa si Elsa. --Óo. Dr. Nicandro?--itinanong n~g nasa kanan
sa kanyang kaagapay. --Kailan ma'y hindi ako pinagdadayaan n~g m~ga mata ko, G.
Martinez,--ang naging sagot n~g nasa kaliwa. --Sa pagkatin~gin ko man ay sila rin. --Mabuti n~ga,--at sa isang tukoy sa tagapagpalakad n~g sasakya'y
sinabi:--Kutsero, _vuelta_. --¡Palo, kaibigan!--ang utos pang nagkakanggagahol ni Martinez sa
kutsero. --¡Kanan! Ang
iba ay nagsiliko marahil sa ibang daan at hindi na nila mabakas. --Siya n~ga po, Dr. Nicandro,--ang ayon n~g kapiling.--at ito po'y
hindi na kutob lamang n~g loob, kundi isang katotohanan nang
itinatalampak n~g m~ga pangyayari sa ating m~ga mata. At ang kilos na iyan
ni Elsa ay siyang talagang kilos na sarili n~g mestisa. --¿At saka n~gayo'y si Elsa Balboa naman ang kasama? --¡Iyan po ang labis kong ipinagdurugo n~g puso! Maghintay na lamang sa pagibis n~g dalawa. Ang dilim n~g gabi ay maaari na marahil na maglin~gid sa kanila sa
m~ga mata ni Tirso at ni Elsa. --Naniniwala rin, n~guni't ¿nasaan sila? --¡Ah! Ang
pagkakapalad n~g isang gaya natin sa harap n~g mestisa, ay di sa
mestisa nanggagaling kundi sa atin din. Ang mestisa ay hindi kagaya
n~g ating m~ga babaeng ibig na'y ayaw pa. Ang kaibang sangkap n~g dugo
n~g isang paris ni Elsa ang nagbibigay sa kanya n~g kaibhan sa wagas
na pilipina. --¡Aywan n~ga ba sa mestisang iyan!... --¡Tirso!... --¡Salbahe! --¡Sa lelang mong panot! --¿Nahihibang ka ba, Tirso? ¿Ano ang nangyayari sa iyo? --Ako'y bantad na sa iyo....
--¿Bantad na paano? --Sa klub muna namin. --Si Teang ay wala na sa akin, at ni di ko maalaman kung saan siya
naroroon sa m~ga oras na ito. --¿Wala na sa iyo? --¿Tunay? --¡Tunay na tunay! At ang makata ay napatitig. --Wala, Elsa....
--Hamo't mayamaya, at kung hindi matuloy ay sa iba nang araw. --¡Masama ang lagay n~g dalawang iyon! Naghahagisan n~g _confetti_ hanggang sa
man~gapuwing at man~gasamid. Nagsisiluan n~g mahahabang _serpentina_. --¿Bakit, Elsa, iniino mo pa ang pakawalang ilaw?--anya. --¿Nadidimlan ka ba sa piling ko? Si Elsa'y biglang nakaramdam n~g kaba n~g dibdib. --¡Aywan n~ga ba sa iyo! Mistulang nasusian ang bibig ni Elsa. --Hindi po,--ang naging sagot,--tila po ang nababanggit sa "Florante
at Laura" ay ang m~ga ilog n~g Kahilom at Beata. --Hindi. Si Teang ay malayo na, nagpakalayolayo upang patibayan
ang wika ko sa iyo na ang pagkikilala namin ay ganap nang natapos; at
sa kalaliman n~g hatinggabing ito ay ikaw ang aking kaniig at siyang
tan~ging pinaghihin~gahan n~g lalong dalisay kong damdamin. --Sadsad na po tayo. At siya n~ga naman. --Marami pong salamat,--ang nagkapanabay na sambot n~g magkasama. At ang tinig ay nakilala n~g mestisa: sa kanyang kapatid. --Si ... Tirso,--ang sagot n~g dalaga. --Ako,--ang pakilala naman n~g makata. Naniwala sila. "N~gayon, Tirso, ay nasa iyo ang karapatan sa pagpapasya. ¡Ah, Tirso! At ang hipag n~g mestisa ay natuluan pagdaka n~g luha sa malaking
pagkalunos. --Elsa, wala kang dapat ipaghinala sa akin,--tan~ging naisambot. --Hindi, at minamahal din kitang kagaya n~g dati. --Oo....
--¿At sa anong bagay? --Ang sulat na hinihintay mo,--ang wika pa ni Martinez. --Si Teang ... si Elsa....
--Si Teang ay hindi. Sa hindi niya pagimik na parang nawawalan, ay si Tirso ang nagsalita. At si Martinez ay lihim na namuhi. --Hindi sa alan~gan, kundi sa dalawang dahila'y wala nang kailan~gang
balitaan pa kita n~g anomang natutungkol sa kanya: una, sapagka't wika
mo'y si Elsa at hindi si Teang ang hinihintay mong susulat sa iyo at
ikalawa, sapagka't si Teang nama'y ... malayo na sa mararating n~g
m~ga gunita mo. --¿Si Teang ay malayo na sa mararating n~g m~ga gunita ko? --Martinez, ¿ano ang ibig mong sabihin? --Silveira, ang ibig kong sabihi'y ang paris n~g iyong narinig. --¿At saan naroon? ¡Ah, may nadampot siya! Lalong nagibayo ang bakla n~g panimdim n~g makata. --Iulat mo, Martinez. --Iulat ay huwag na. --¿Ano?... Naalaala ni Tirso ang sulat na tinanggap na galing kay Elsa. Sa wakas ay minarapat ni Tirsong ibilang pa n~g ilang araw, n~g ilang
panahon, ang paghihintay n~g sulat n~g babaeng pinagtiwalaan niya n~g
puri't karan~galan, samantalang ang sukat itugon sa sulat n~g mestisa
ay siya namang pinagliming masusi n~g kanyang bait at siyang nihanap
n~g hatol sa kahinahunan n~g kanyang pagkukuro. At pagkahawak sa telepono'y tinig n~g babae ang kanyang narinig. --¿...? --Si Silveira n~ga po itong kausap ninyo. --....
--¡Ah, ikaw pala, Elsa! --¿...? --Oo, natanggap ko. --¿...? Ang ibig ko sana ay sagutin
kita n~g harapan sa isang pagniniig ... ¿Paiirugan mo ba ako? --....
--Kung kailan ka may panahon ay tumipan ka't ating pagusapan ang bagay
na iyan. --¡...! Iyan ang hindi mabuti. --¿...? --....
--Salamat, Elsa. --¡...! N~guni't wala siyang nakilala isa man. --¡May sayawan! Ang sayawan ay biglang natigil. At ang humalili'y ang matunog na
halakhakan n~g m~ga lalaki. Sa wakas ay
napahinuhod din ang m~ga panauhin. --Hanggang sa bago dumating ang m~ga araw n~g karnabal. --Asahan mong gagawin ko ang lahat n~g maaaring gawin. Ang mestisa't ang makata ay nagkatalikod noong taglay-taglay sa ubod
n~g puso nitong huli ang m~ga bagong tibukin....
Ang dating pagpapalagay sa mestisang iyon na may tamis n~g
pagtatan~ging kapatid, nitong magpakasira si Teang sa kapan~gakuang
iniwan kay Tirso, tan~gi sa katamisa'y nalahukan pa n~g init n~g
paglulunggating ibinubuyo n~g isang pagmamahal na mahigit sa nagagawa
n~g pagkakapatiran. --¡Sa ako'y hindi nanunukso lamang, kundi...! Masaya n~ga ang dalawa. --Si Dioni iyan,--ang sa paimpit na tinig ay ibinulong. --Malayo ang hula mo,--ang pakli n~g makata, na dili ang hindi
nakaramdam sa kurot na ibinigay sa kanya. --Sa ano't anoman, ay nananaghili ako sa kapalaran niya. --Maaari n~gang managhili ka, sapagka't ... hindi si Teang ang kasama
mo n~gayon. --¡Si Teang na naman! --¡Sa di ko nakikilala! --¡Elsa! --Dioni,--ang tawag mayamaya n~g mestisa.--¿Baka naiinip ka na? --¿Si Teang na inaanak n~g tia Basilia? --¡Aha!... --¡Ikaw!--ang tukoy ni Tirso sa mestisa. --¡Ikaw!--ang batik naman ni Elsa sa makata. --¿Nasa kolehio?--anang lalaki. --Noong araw,--ang saklaw n~g dalaga. Naghilian sa pagsagot ang dalawa. --¿Ano ang sinabi mo?--ani Elsa. --¡Isang doktor sa piling n~g isang bailarina!--mahinayang pang sambit
ni Dioni. --¡Ang lalaki n~ga naman! --Oo. --¿May asawa ang babae?--itinanong ni Tirso. --Nasa akin,--ang pakli n~g lalaki. --Mabuti pa kaya'y isauli mo na....
--¿Bakit? --¿Wala nang iba? --¡Ay, Tirso! --Siya n~ga, Elsa. Nan~gilabot si Tirso. --¿Saan ka napatungo't nawala ka rito?--ang madaling itinanong ni
Elsa. --¡Naku! --Hindi, Dioni,--ang panabay na sambot n~g dalawa;--tayna, kung ibig
mo na. --Kayo na sana ang bahalang magpaparaya sa akin, hane. Inniibig niya si Tirso, at ang makatang ito ay umiibig sa kanya. --Mabuti n~ga yata. --At kapag ako ay may napiling isang maganda sa lahat, ay ... hindi na
ako hihiwalay. --Maiiwan na ako rito. --Nasa Corregidor na,--ang parang wala sa loob na nasabi ni Tirso. --"Magtanim ka n~g magtanim, nang marami kang anihin" ...--pabantang
saad n~g mestisa. At napansin n~ga. --¿Bakit, Elsa? ¿May sakit ka ba?--ang gulilat na m~ga
tanong n~g lalaki. Lalo
nang nabakla ang loob n~g makata. --Oo....
--Baka makasama sa iyo. --Hindi....
At natiwasay ang kalooban ni Tirso. --Marahil ay malapit na,--ang naging tugong tila wala sa loob ni Elsa,
pagkaraan n~g saglit na di paghuma. --Tayna. --¡Huli na yata tayo!--mahinayang na saad ni Tirso. --¡Paypayan natin! --¡Wiligan n~g tubig sa mukha! --Sumakay na kayo. --¡Naku, Tirso ko! --¡Para na n~ga ninyong awa, doktor! --Opo; ako ang bahala. --Tingnan natin ... Tayna. --Dito ako matutulog n~gayon, tia,--ang marahan n~guni't may lambing
na sagot n~g mestisa. --¿Saan ka nanggaling?--ang siyasat pa ni donya Basilia. --Wala n~ga po....
--¡Ang batang ito! Ako ay hindi sa amin
nanggaling n~gayon, at....
--¿At ano? --Ako po ay....
--Ikaw ay ... ¿ano? --Ako po'y ... Tia, ¿hindi ba kayo nagagalit? --Ako po ay ... ako po'y ... nagasawa na. --Opo, tia....
--¿Nalalaman n~g kuyang mo? --Opo. --Silveira po. Ang matanda ay saglit na nagtun~go n~g tin~gin sa ibaba at nagisip. --Sa palad po n~g tao, tia, ay Tadhana lamang ang nakapangyayari. --¿Saan kayo naghiwalay? --Sa ... ospital po. --Nagkaroon po n~g sugat....
--¡Elsa, alangalang sa Dios, ako'y linawin mo! --Hindi po, n~guni't nang kami ay nakasakay sa isang kalesa ay biglang
nasagasaan n~g isang dumaragunot na _ambulancia_, ang aming
sinasakyan, at noon di'y napahagis lamang kami sa malayo....
--¡Susmaryosep! --¡Dios ko!--ang pabulalas na sigaw na narinig n~g dalawang naguusap. Ang matanda ay muling nahiga, bago tumugon. --Wala, kumare,--nanaginip lamang pala ako. --Si kumareng Magda,--paanas na sagot n~g itinanong. --¡Bah, hindi! Si pari Casio ay wala na sa X ... sa m~ga araw na ito. Mapamayamaya pa'y sa lalabas na si manang Magda. --Oo. --¡Elsa! --¡Tia Basilia!--ang ulit pa n~g nasa lupa. --Hindi po, tia, at ako ay nakatapos na,--ang tanggi n~g inaanyayahan. --Tunay po. --Ako ang may ibig na ipaganyaya sana sa inyo, manang,--ang wika n~g
mestisa. ...--pakumbaba pang sagot n~g
mestisa. --Kapapanaog pa lamang niya. --Oo....
--¿Ano ang sabi sa iyo? --Wala naman. N~guni't gayon ma'y lihim ding naihagis sa akin ang
isang nanglilisik na tin~ging kamuntik nang tumupok sa akin....
--Pasalamat na tayo, Elsa, kung iyon na lamang ... At kung gayong
nagkakita na kayo n~g wala namang sinabi sa iyo, ay hindi na kikibo
iyon. --Bakit hindi, ay sa ikaw lamang namang talaga ang katapatan ko n~g
aking m~ga lihim. --Hindi sa ayaw, kundi. At halos walang ibig na magbuka
n~g bibig. Upang mapakimatyagan ang pinagbubulun~ga'y muling pumikit ang
nararatay. --N~gayon lamang ...--- malumbay na sagot. --¿Ang iyong kasama? --Mabuti na po naman daw, ayon sa mediko ...--mabanayad na pakli ni
Tirso. ¡Oh, baka narinig na ni Elsa ang pagkakabanggit
niya sa n~galan ni Teang!... ¡Hindi n~ga sasalang narinig ni Elsa! 6"
na nauukol sa m~ga babae. --Marahil po'y isang may malubhang sakit na naghihin~galo na,--ang
tugon n~g tinukoy. --Marahil n~ga po'y mayroong malubha ang karamdaman,--ang ayon ni
Tirso sa narinig kay Elsa. Ang mestisa ay hindi na naman umimik. --Ako n~ga po,--malumanay na tugon n~g lalaki. N~guni't gaputok may hindi nagsasalita. --Ibig kong lumapit sa tumatawag ...--nanghihin~gapos na sambot n~g
maysakit. --Ihihilig po kayo rito,--ang wika n~g masipag na _nurse_. --Akbayan mo, Elsa,--ang utos n~g ale. Nagibayo ang sikdo n~g puso ni Elsa, pagkarinig sa m~ga pahayag n~g
_nurse_. ¿Saan ka naroon? ¿Nahan ang awa mo?... ... ¡Ay Tirso! ¡Parito ka't lin~gapin mo ang aking napagsapit!... --¡Oh, Tirso! --¡Anak ko! Nasa m~ga
bisig na n~g matanda, ay isang sigaw pa, sigaw na ubos lakas, ang
narinig n~g lahat. --¿Nasaan ka, Tirso? Si Teang ang maysakit. --¡Ah, si Tirso!... ¡Naku, bunso ko!... Nagbalik na naman sa bisig n~g ina ang abang si Teang. --¡Ina ko! At ang m~ga labi'y nagpalitan n~g halik: halik n~g anak sa kamay n~g
ina; at halik n~g ina sa noo n~g anak....
--¿Nagkasakit ka ba? --Hindi po; nguni't ... ¡oh, ang m~ga taong pinaghabilinan ninyo sa
akin! ¡Siya n~ga, inang! --Isinama lamang ako ni tia ...--ang may lungkot na pakli n~g mestisa. --Naririto ...--bahagya nang naitugon ni Elsa. Walang kumibo sa m~ga kaharap. --¡Teang!--ang halos panabay na nasambit n~g tatlo. --Nangyari na, Elsa ...--malumanay na tugon ni Teang. --¡Dios ko!--ang tili n~g manang. Elsa, ¿hindi mo ba ikinalulugod ang kaligayahan n~g kaibigan mong si
Teang?... --¿At nahihibang ka ba?... At sa isang pikit-mata'y pabiglang nagbulalas n~g matunog na sigaw. ... Bagay na bagay sa m~ga sayawan.